Le Français: 

Door: Jaap Spa

De taal van de Parijzenaars heeft een overweldigende invloed uitgeoefend op het Frans van de bewoners van de andere streken in Frankrijk. Het dialect van Parijs, oorspronkelijk het francien geheten, stond in de Middeleeuwen op gelijke voet met de andere dialecten, zoals het picard, het champenois, het bourguignon enz. , maar in de 16e/17e eeuw begon dat te veranderen en kreeg het Frans van Parijs de overhand. Volgens sommige Nederlanders wordt in Haarlem het beste Nederlands gesproken en volgens sommige Fransen in Tours het beste Frans. Geen van beide is echter waar. Voor wat Frankrijk betreft geldt het volgende adagium: Le français de France c‘est le français de Paris , zoals één van mijn docenten tijdens mijn eerste jaar op de Universiteit uitriep.


Deze stelling kan geïllustreerd worden aan de hand van de volgende voorbeelden :


1.De korte Latijnse klinkers e (van petra ‘steen, rots ) en o (van cor ‘hart‘) werden over een groot deel van het Romaanse taalgebied gediphtongeerd (= als een tweeklank uitgesproken) tot respectievelijk iè en uo (later in het Frans oeu geworden) . De 2 woorden kregen dus in het Frans de vorm pierre en coeur (en in de andere Romaanse talen iets vergelijkbaars, bij voorbeeld in het Italiaans pietra en cuore). De lange Latijnse klinkers Ä“ (van trÄ“s ‘drie‘ ) en Å (van nepÅtem ‘neef‘ ) werden over een veel kleiner gebied (rondom Parijs ) gediphtongeerd tot respectievelijk ei (later oi ) en ou (later ook eu ) en dus werden de genoemde woorden trois en neveu . Overal elders in het Romaanse gebied bleven de Ä“ en Å aanvankelijk bestaan. Maar nu komt de invloed van Parijs in het beeld : In alle provincies waar de langue d‘oïl (het Noordfrans) gesproken werd ging men ook ei en de ou overnemen.


2. In het dialect van Parijs kreeg het woord voor ‘dorst‘ , oorspronkelijk soi(s), van het Latijnse sitis , een f erbij en werd zo tot soif Dat kwam hierdoor dat er in de taal van Parijs nogal wat woorden waren die in de 1e naamval een s hadden en in de 4e een f en het woord voor ‘dorst‘ copiëerde dat. Toen later de 1e naamval verdween en overal vervangen werd door de 4e , bleef de f bestaan. Maar dat was niet het einde . Over een groot gebied in Midden-Frankrijk werd de Parijse f overgenomen.


3. In het Frans was het oorspronkelijke woord voor ‘(timmermans)werkbank‘ banc. Later werd dat in Parijs, om onduidelijke redenen, établi , een woord dat een groot succès had, omdat men in vrijwel het hele gebied van de langue d‘oïl ook établi ging zeggen.


Vreemde straatnamen in Parijs


Het francien heeft ook in sommige straatnamen zijn sporen nagelaten. De r werd in de Middeleeuwen in dit dialect als een z uitgesproken. . De als z uitgesproken r viel vaak samen met de s van het meervoud.. Zo was er in Parijs een rue aux oues ‘ganzenstraat‘ , waarin oues als ‘oez‘ werd uitgesproken. Op een gegeven ogeblik raakte het woord oues in onbruik en werd toen door de mensen beschouwd als ours ‘beren‘ , met immers dezelfde uitspraak . Zo kregen we in Parijs de rue aux ours ‘de berenstraat‘ (3e arrondissement) , terwijl er al sinds mensenheugenis geen beren meer in de hoofdstad werden gevonden. In het 2e arrondissement bestaat de straatnaam rue des jeûneurs ‘straat der vasters‘. Maar dat vasten is maar flauwe kul want de straat heette oorspronkelijk rue des jeux neufs (uitgesproken jeuneuz, op dezelfde manier als jeûneurs ) , de ‘straat der nieuwe spelen‘. Dan hebben we ook nog, in het 1e arrondissement , de rue des prouvaires. Dit laatste woord is de 4e naamval meervoud van pres(b)tre ( = prêtre ‘priester‘). Dus de straat heet officiëel ‘priestersstraat‘ Dat het woord prouvaire in de 4e naamval staat is niet verwonderlijk want het wordt voorafgegaan door het voorzetsel de ‘van‘ dat in het francien de 4e naamval regeerde. U heeft natuurlijk al geconstateerd dat de drie straten, waarover we het gehad hebben, in het alleroudste gedeelte van Parijs gevonden worden, wat niet zo verwonderlijk is omdat daar in de Middeleeuwen het francien gesproken werd, terwijl de andere arrondissementen nog niet bestonden.


Een andere straat in het 4e arrondissement draagt de naam la rue du petit musc ‘de kleine muscusstraat‘. Net als bij de rue aux oues werd er op het gehoor een volkomen andere betekenis aan een reeks klanken gegeven, want de straat heette oorspronkelijk de straat la rue pute-y-muse ‘de temeier-flaneert-er-straat‘ , waarin het in onbruik geraakte werkwoord muser ‘flaneren‘ betekent. Het was dus een straat waar prostituées aan klantenwerving deden. De betekenisverandering heeft dus in dit geval waarschijnlijk niets met de taal van doen maar meer met de moraal.


Meer Parijs in het Frans in En Route 128.